Burimet e energjisë në Kosovë

Struktura e energjisë primare e konsumuar në Kosovë për vitin 2020 përbëhet nga: thëngjilli, produktet e naftës (benzina, nafta, mazuti, kerozina dhe gazi i lëngëzuar i naftës-GLN), biomasa, hidroenergjia, energjia e erës, energjia solare dhe biokarburantet.

𝐁𝐮𝐫𝐢𝐦𝐞𝐭 𝐞 𝐞𝐧𝐞𝐫𝐠𝐣𝐢𝐬𝐞 𝟐𝟎𝟏𝟗 𝟐𝟎𝟐𝟎

Thëngjill 1556.38 1590.87

Produkte nafte 753.69 741.94

Biomase 402.36 396.93

Hidroenergji 22.26 22.26

Energji solare 1.34 1.38

Energji e erës 7.80 7.82

Energji Elektrike 4.60 -27.31

Totali 2748.43 2733.89

Shumë qytetarë ende djegin dru zjarri dhe qymyr për ngrohje dhe gatim, çfarë shkakton ndotje të ajrit që pastaj shkakton probleme të frymëmarrjes dhe probleme të tjera shëndetësore. Pa një furnizim të besueshëm, të përballueshëm dhe të qëndrueshëm me energji elektrike, kompanitë e huaja dhe vendore hezitojnë të investojnë dhe të krijojnë vende të punës në Kosovë.

𝐒𝐨𝐭, 𝐤𝐚𝐩𝐚𝐜𝐢𝐭𝐞𝐭𝐢 𝐨𝐩𝐞𝐫𝐚𝐭𝐢𝐯 𝐢 𝐞𝐧𝐞𝐫𝐠𝐣𝐢𝐬𝐞 𝐞𝐥𝐞𝐤𝐭𝐫𝐢𝐤𝐞 𝐧𝐞 𝐊𝐨𝐬𝐨𝐯𝐞 𝐞𝐬𝐡𝐭𝐞 𝐫𝐫𝐞𝐭𝐡 𝟗𝟎𝟎 MW, 𝐪𝐞 𝐩𝐨𝐭𝐡𝐮𝐚𝐣𝐬𝐞 𝐢 𝐭𝐞𝐫𝐢 𝐯𝐣𝐞𝐧 𝐧𝐠𝐚 𝐝𝐲 𝐭𝐞𝐫𝐦𝐨𝐜𝐞𝐧𝐭𝐫𝐚𝐥𝐞 𝐭𝐞 𝐯𝐣𝐞𝐭𝐫𝐮𝐚𝐫𝐚 𝐦𝐞 𝐧𝐝𝐞𝐳𝐣𝐞 𝐦𝐞 𝐪𝐲𝐦𝐲𝐫 – Kosovës A dhe Kosovës B. Me rritjen e popullsisë, do të vazhdojnë të shtohen edhe kufizimet e vazhdueshme për energji.

Sistemi aktual i energjisë elektrike në Kosovë është i vjetëruar, i papërshtatshëm dhe i pamjaftueshëm duke paraqitur sfida të rëndësishme për rritjen dhe zhvillimin ekonomik.

𝐊𝐨𝐬𝐨𝐯𝐚 𝐚𝐤𝐭𝐮𝐚𝐥𝐢𝐬𝐡𝐭 𝐡𝐮𝐦𝐛𝐞 𝐬𝐡𝐮𝐦𝐞 𝐧𝐠𝐚 𝐞𝐧𝐞𝐫𝐠𝐣𝐢𝐚 𝐞𝐥𝐞𝐤𝐭𝐫𝐢𝐤𝐞 𝐪𝐞 𝐩𝐫𝐨𝐝𝐡𝐨𝐡𝐞𝐭 𝐧𝐞 𝐝𝐲 𝐢𝐦𝐩𝐢𝐚𝐧𝐭𝐞𝐭 𝐞 𝐬𝐚𝐣 𝐭𝐞 𝐥𝐢𝐧𝐣𝐢𝐭𝐢𝐭 𝐪𝐞 𝐣𝐚𝐧𝐞 𝐬𝐡𝐮𝐦𝐞 𝐧𝐝𝐨𝐭𝐞𝐬: Në vitin 2018, gati 28% u humbën nga sistemi i shpërndarjes përmes humbjeve teknike dhe mospagesës dhe shumë më tepër humbet përmes mungesës së masave efikase të energjisë.

Për shkak të mbizotërimit të linjitit në përzierjen energjetike të Kosovës, sistemi është shumë jofleksibël dhe nevojiten ndërlidhje të mira me vendet fqinje për të përmirësuar situatën.

Kosova nuk ka burime të shumta ujore si vendet e tjera të Ballkanit, por vitet e fundit ndërtimi i hidrocentraleve të vegjël është përshpejtuar dhe është bërë i diskutueshëm, pasi disa prej tyre gjenden në zona të mbrojtura.

Në Kosovë është duke pasur zhvillim në sektorin e prodhimit të rrymës nga era. Për momentin, projekti i prodhimit të rrymës nga era në Kikë ka kapacitet të instaluar prej 32.4 MW, por në Kikë do ketë kyçje për 20 MW shtesë, projekt që pritet të përfundojë në vitin 2022.

Në dhjetor të vitit të kaluar, operatori i sistemit, transmisionit dhe tregut, KOSTT, ka njoftuar se ka nënshkruar marrëveshje të kycjes në rrjet me ndërmarrjen ‘Bondcom Energy Point LLC’ për projekt tjetër të erës me kapacitet prej 46 megavatësh në Budakovë.

Burime të ndryshme vlerësojnë potencial të ndryshëm për diellin dhe erën në Kosovë.

𝐁𝐮𝐫𝐢𝐦𝐢 𝐒𝐨𝐥𝐚𝐫 𝐏𝐕 𝐄𝐫𝐚

IRENA 581 MW 2327 MW

SEERMAP 1494 MW 447 MW

SEE-SEP 790 MW 980MW

Konsumi final i energjisë elektrike
Në vitin 2020 konsumi i energjisë elektrike ka qenë 414.13 ktoe në krahasim me vitin 2019 ka pasur ngritje prej 2.15 %.

𝟐𝟎𝟐𝟎𝐌𝐖𝐡 𝐓𝐨𝐭𝐚𝐥

*TC Kosova A 2222196

**TC Kosova B 3907292

HC UJMANI 63344

Kaskada e Lumbardhit (KELKOS) 48991

Parku i erës KITKA 91184

Total prodhimi i gjeneratorëve
të kyçur në rrjetin e transmetimit 6333007

Total BRE dhe HC+wind në Distribucion 114036

DIKANCE 8628

RADAC 3855

Burimi 1438

Wind Power 903

BRRE të kyçura në Distribucion 99,212

𝐆𝐣𝐢𝐭𝐡𝐬𝐞𝐣: 𝟔,𝟒𝟒𝟕,𝟎𝟒𝟑

𝐵𝑢𝑟𝑖𝑚𝑖 𝑖 𝑖𝑛𝑓𝑜𝑟𝑚𝑎𝑐𝑖𝑜𝑛𝑖𝑡: 𝐵𝑎𝑙𝑎𝑛𝑐𝑎 𝑣𝑗𝑒𝑡𝑜𝑟𝑒 𝑒 𝑒𝑛𝑒𝑟𝑔𝑗𝑖𝑠𝑒 𝑒𝑙𝑒𝑘𝑡𝑟𝑖𝑘𝑒 2020 – 𝐾𝑂𝑆𝑇𝑇 𝑠ℎ.𝑎.

Burimet: Agjensioni i statistikave te Kosoves

bankwatch.org

World Bank

Let’s Do It Peja

Të kuptuarit e zhvillimit të qëndrueshëm në kontekst shoqëror

Përkufizimi i qëndrueshmërisë nga raporti Brundtland (Komisioni Botëror i OKB -së për Mjedis dhe Zhvillim, 1987) citohet gjerësisht si “zhvillim i qëndrueshëm që plotëson nevojat e së tashmës pa e kompromentuar aftësinë e brezave të ardhshëm për ti përmbushur nevojat e tyre.” Një përkufizim tjetër i zakonshëm është diagrami tradicional i treguar në Figurën e mësipërme. Diagrami me tre rrathë i Qëndrueshmërisë Sociale, Ekologjike dhe Ekonomike tregon për lidhjen midis tre fushave që kërkojnë një shkallë ekuilibri. Qëndrueshmëria dhe zhvillimi i qëndrueshëm mund të ndryshojnë nga një situatë shumë nga negative në një anë shumë pozitive.

Barazimi i qëndrueshmërisë me zhvillimin e kufizuar të qëndrueshëm dhe rritja e kostove të lidhura me barazinë sociale mund të mos jetë e qëndrueshme. Kasun (1999) argumenton se zhvillimi i qëndrueshëm kërkon sakrifikimin e lirisë, dinjitetin dhe mirëqenien e njeriut.

Bailey (2002) sugjeron që ruajtja e mjedisit, kufizimi i rritjes ekonomike dhe zhdukja e varfërisë, janë të papajtueshme me njëra tjetrën. Ai deklaron se rritja ekonomike në fakt mbron mjedisin siç tregohet nga cilësia mjedisore e vendeve më të zhvilluara.

Beckerman (1992) argumenton se rritja ekonomike për vendet në zhvillim është strategjia më e mirë për të zvogëluar degradimin e mjedisit dhe menaxhimin e burimeve.

GreenTalk – diskutim mbi zhvillimin e qëndrueshëm, sfidat dhe mundësitë në Kosovë

“Respekti dhe kujdesi ndaj planetit, duhet të mësohet që në fëmijëri, në familje e në shkollë, njëkohësisht me respektin dhe kujdesin ndaj qenieve njerëzore. Vetëm përmes edukimit të hershëm, mund të sigurohet suksesi afatgjatë” – 𝑩𝒍𝒆𝒓𝒕𝒂 𝑽𝒖𝒍𝒂 – 𝑹𝒊𝒛𝒗𝒂𝒏𝒐𝒍𝒍𝒊, 𝑨𝒓𝒌𝒊𝒕𝒆𝒌𝒕𝒆 – 𝑷𝒓𝒐𝒇𝒆𝒔𝒐𝒓𝒆𝒔𝒉𝒆 𝑨𝒔𝒊𝒔𝒕𝒆𝒏𝒕𝒆 𝒏ë 𝑼𝑩𝑻

GreenTalk organizohet nga Balkan Green Foundation dhe shërben për të stimuluar diskutim mbi zhvillimin e qëndrueshëm, si dhe sfidat dhe mundësitë në Kosovë në këtë fushë. Ky edicion i dytë i platformës mbështetet nga Heinrich-Boll-Stifung.

Çfarë është bujqësia rigjeneruese dhe pse ka rëndësi

Mirësevini në të ardhmen, pasi bujqësia rigjeneruese do të zgjidhë shumë probleme në të njëjtën kohë. Lëvizja vjen me bukurinë e lejimit të natyrës të bëjë punën e saj. Mëposhtë është një udhëzues mjaft gjithëpërfshirës i parimeve të tij dhe organizatave frymëzuese që drejtojnë këtë praktikë të qëndrueshme.

Duke shkuar në një vit dhe dekadë të re, jam i sigurt që keni shumë në mendjen tuaj. A jeni i shqetësuar me popullatën e bletëve? A jeni të frikësuar nga zjarret në të gjithë Australinë? A jeni i sëmurë nga ndotja e burimeve tona të çmuara të ujit? Ju mund të habiteni që bujqësia ka një aftësi të jashtëzakonshme për të zgjidhur shumë nga këto çështje. Por, nuk ka hyrë plotësisht në rrjedhën kryesore. Vjen me një emër që mbase nuk e keni njohur: bujqësia rigjeneruese.

Çfarë është Bujqësia Rigjeneruese?
Me sa e shoh, pjesa më e madhe e të kuptuarit të botës për bujqësinë është e kufizuar në dy gjykata: bujqësia konvencionale dhe bujqësia organike. Bujqësia rigjeneruese nuk është as bujqësi ekskluzivisht organike, dhe as nuk është plotësisht e natyrës konvencionale. Ndërsa parimet kryesore të bujqësisë organike janë të mbajnë procesin e rritjes sa më natyral që të jetë e mundur duke përjashtuar përdorimin e pesticideve dhe OMGJ-ve, dhe qëllimi i bujqësisë konvencionale është të maksimizojë rendimentin përmes përdorimit të plehut sintetik dhe teknologjisë, fokusi i bujqësisë rigjeneruese është në tokë dhe bashkëpunon me natyrën Qëllimi është të krijojmë një fermë produktive dhe një ekosistem të lulëzuar në të njëjtën kohë. Siç i shpjegova një herë një fermeri të hutuar, “ka të bëjë me lejimin e natyrës të bëjë punën për ne”.

Efekti i praktikimit të bujqësisë rigjeneruese është ai që rikthen shëndetin e tokës. Për fermerët, kjo nënkupton rendimente më të mëdha, qëndrueshmëri të tokave ndaj streseve të ndryshme (thatësira dhe lagështi e tepërt), ulje e nevojës për kosto të jashtme të inputeve (plehrave dhe pesticideve) dhe rritje të fitimeve. Për konsumatorët, rritjet në shëndetin e tokës çojnë në ushqime më të dendura me lëndë ushqyese, një mjedis miqësor për pjalmuesin, habitate të botës së egër, kontroll të erozionit, kontroll të rrjedhjes së ndotjes dhe sekuestrim të karbonit përmes fotosintezës, duke ndihmuar kështu të ndryshojmë ndryshimin e klimës. Me pak fjalë, zgjidh të gjitha problemet e botës!

Në shumë mënyra, ne jemi duke rikuperuar parimet që u hodhën poshtë revolucionit të bujqësisë industriale dhe duke i integruar ato brenda sistemeve që kemi zhvilluar gjatë tetëdhjetë viteve të fundit. Me fjalë të tjera, bujqësia rigjeneruese nuk është një refuzim i bujqësisë konvencionale ose organike, por një përmbushje më e thellë e sistemeve të tyre. Mos harroni atë frazë, “dëgjoni pleqtë tuaj?” Po, mirë rezulton, kjo është në të vërtetë e vërtetë.

Ndërsa ka disa argumente mbi atë që do të thotë posaçërisht bujqësia rigjeneruese, bujqësia rigjeneruese tenton të drejtohet nga pesë parime themelore:

Lërimi minimal i tokës
Mirëmbajtja e mbetjeve në tokë
Vendosja e rrënjëve të gjalla
Diversiteti i të korrave
Integrimi i bagëtive

Emetimet e gazrave po e ndryshojnë strukturën e atmosferës së Tokës


Stratosfera në tkurrje është një sinjal i zymtë i emergjencës klimatike dhe ndikimit në shkallë planetare që ushtron tani njerëzimi, sipas Juan Añel, në Universitetin e Vigo, Ourense në Spanjë dhe pjesë e ekipit kërkimor. “Ishte tronditëse,” tha ai. “Kjo dëshmon se ne jemi duke e ngatërruar atmosferën deri në 60 kilometra mbi tokë.”

Shkencëtarët tashmë e dinin që troposfera po rritet në lartësi ndërsa emisionet e karbonit u rritën dhe kishin hipotezuar se stratosfera po zvogëlohej. Por studimi i ri është i pari që e demonstron këtë dhe tregon se ka kontraktuar në të gjithë globin që prej të paktën viteve 1980, kur të dhënat satelitore u mblodhën për herë të parë.

Shtresa e ozonit që thith rrezet UV nga dielli është në stratosferë dhe studiuesit kishin menduar se humbjet e ozonit në dekadat e fundit mund të ishin fajtorë për tkurrjen. Më pak ozon do të thotë më pak ngrohje në stratosferë. Por studimi i ri tregon se është rritja e CO2 që qëndron pas tkurrjes së qëndrueshme të stratosferës, jo niveleve të ozonit, e cila filloi të tërhiqej pasi traktati i Montrealit 1989 ndaloi CFC-të.

Studimi, i botuar në revistën Environment Research Letters, arriti në përfundimet e tij duke përdorur një grup të vogël vëzhgimesh satelitore të marra që nga vitet 1980 në kombinim me modele të shumta klimatike, të cilat përfshinin ndërveprimet komplekse kimike që ndodhin në atmosferë.

“Mund të ndikojë në trajektoret satelitore, kohën e jetës orbitale dhe rigjetjet lidhur me përhapjen e valëve të radios, dhe përfundimisht performancën e përgjithshme të Sistemit Global të Pozicionimit dhe sistemeve të tjera të lundrimit me bazë hapësinore”, thanë studiuesit.

Prof Paul Williams, në Universitetin e Reading në Mbretërinë e Bashkuar, i cili nuk ishte i përfshirë në kërkimin e ri, tha: “Ky studim gjen provat e para vëzhguese të tkurrjes së stratosferës dhe tregon se shkaktarë e vërtetë janë emetimet tona të gazrave serrë sesa ozoni.”

“Disa shkencëtarë kanë filluar ta quajnë atmosferën e sipërme” injorosferë “sepse është studiuar aq dobët”, tha ai. “Ky dokument i ri do të forcojë rastin për vëzhgime më të mira të kësaj pjese të largët, por shumë të rëndësishme të atmosferës.”

“Është e jashtëzakonshme që ne jemi ende duke zbuluar aspekte të reja të ndryshimit të klimës pas dekadave të hulumtimit,” tha Williams, hulumtimi i vetë të cilit ka treguar se kriza e klimës mund të trefishojë sasinë e turbulencave të rënda të përjetuara nga udhëtarët e ajrit. “Kjo më bën të pyes veten se çfarë ndryshimesh të tjera po shkaktojnë emisionet tona në atmosferën që ende nuk i kemi zbuluar .”

Dominimi i veprimtarive të njerëzimit në planet ka bërë që shkencëtarët të rekomandojnë deklarimin e një epoke të re gjeologjike: Antropocenin.

Ndër shënuesit e sugjeruar të Antropocenit janë elementët radioaktivë të shpërndarë nga testet e armëve bërthamore në vitet 1950 dhe kockat e pulave shtëpiake, falë rritjes së prodhimit të pulave pas luftës së dytë botërore. Shkencëtarë të tjerë kanë sugjeruar ndotjen e përhapur si pasojë e përdorimit të plastikës si një shënues i një epoke plastike, për të ndjekur epokën e bronzit dhe hekurit.

Pellgu i Drinit

Pellgu i Drinit ndodhet në jug-lindje të Gadishullit Ballkanik me trupa ujorë dhe ujëmbledhës të shpërndarë në të gjithë Shqipërinë, Greqinë, Kosovën, Malin e Zi dhe Maqedoninë e Veriut. Ai përfshin nën-pellgjet e lumenjve Drini i Zi, Drini i Bardhë, Drin dhe Buna / Bojana, të liqeneve të Prespës, Ohrit dhe Skadarit / Shkodrës, ujëmbajtësit themelorë dhe zonës fqinje bregdetare dhe detare.

Zona e përgjithshme gjeografike e pellgut të Drinit është 20,361 km2. Pellgu karakterizohet kryesisht nga relievi malor, majat më të larta të të cilave janë Alpet Dinarike në mbi 2500 m mbi nivelin e detit, si dhe toka e rrafshët përreth zonës bregdetare të pellgut në Shqipëri.

Si funksionon cikli jetësor i një pylli të qëndrueshëm?

Faza 1. Fidanet rriten në serra derisa të jenë aq të forta sa të rriten në pyje.
Faza 2. Në moshën pesë vjeç fidanët transportohen nga shtëpitë e gjelbërta ku ato janë rritur nga farat.
Faza 3. Në moshën dhjetë vjeç, pemët janë tani në mjedisin e tyre natyror dhe çdo pesë vjet ato hollohen, duke u dhënë mundësinë pemëve të tjerë të bëjnë përparim në zonë.
Faza 4. Pas njëzet e pesë viteve të rritjes, pemët janë pothuajse gati për prerje. Rritja e tyre do të monitorohet me kujdes dhe midis njëzet e pesë dhe tridhjetë vjet, ata po i afrohen kohës për prerjen.
Faza 5. Pas tridhjetë vjetësh, pemët priten dhe drutë dërgohen në përpunim. Zona e lënë nga pemët është e hapur për mbjelljen e fidanëve dhe cikli fillon përsëri.

Community Development Fund – CDF

Embassy of Sweden in Pristina

HumanRightivism

Cilat grupe njerëzish janë më të ndjeshëm ndaj ndotjes së ajrit?

Njerëzit me sëmundje të mushkërive (Sëmundja Pulmonare Obstruktive Kronike (COPD), astma, kanceri i mushkërive), sëmundjet e zemrës (të tilla si angina, dhe një histori e sulmeve në zemër) ose diabeti janë më të ndjeshëm ndaj ndotjes së ajrit.

Të moshuarit janë në rrezik më të lartë për shkak të dobësimit të zemrës dhe mushkërive dhe rritjes së gjasave të problemeve shëndetësore të tilla si sëmundja e zemrës dhe mushkërive.

Fëmijët janë gjithashtu më të prekshëm nga ndotja e ajrit sepse kanë një sistem të frymëmarrjes më pak të zhvilluar. Për shkak të madhësisë së tyre, fëmijët thithin më shumë ajër për kilogram të peshës trupore sesa të rriturit.

Gratë shtatzëna – Ekspozimi ndaj ndotjes së ajrit gjatë shtatzënisë mund të rrisë rrezikun e lindjes së parakohshme dhe peshën e ulët të lindjes.