Energjia e ripërtëritshme, bateritë dhe Kosova

Shkruar nga Adhurim Haxhimusa (FHGR, Zvicër), Kristian Sevdari (DTU, Danimarkë) 

Në natyrën njerëzore është që të korrurat (p.sh. drithërat) të vendosen nëpër depo (hambar) të mëdha dhe të ruhen për konsum të më vonshëm. Në të njëjtën kohë, pothuajse çdo plan shtëpie/banesë e ka një depo të vogël për të mbajtur/ruajtur miellin, vajin, orizin, pijet, e shumë gjëra të tjera ushqimore. Thjeshtë, familjet planifikojnë dhe duan të kenë të siguruar mirëqenien e tyre për një kohë të caktuar.

Mirëpo jo çdo produkt kemi mundësi ta ruajmë lehtë, lirë, dhe shpejtë. Energjia elektrike është një prej produkteve të tilla. Në dhjetë vitet e fundit kemi pasë furnizim shumë më të qëndrueshëm me energji elektrike si rezultat i eliminimit të problemeve teknike nga mirëmbajtja e rregullt dhe menaxhim i mirëfilltë i blloqeve të termocentraleve të thëngjillit të Kosovës A dhe B.

Problemi i prodhimit të energjisë elektrike me termocentrale të thëngjillit është se ato shkaktojnë ndotje të lartë të ambientit në nivelin lokal, por që në të njëjtën kohë po ndikon edhe në ndryshimet klimatike në nivel global. Si rezultat, vendet anë e mbanë botës kanë vendosë të bëjnë një tranzicion energjetik duke kaluar nga përdorimi i burimeve të energjisë që ndotin ambientin (p.sh. thëngjilli, gazi, derivatet e naftës) në burime të ripërtëritshme të energjisë (BRE) (p.sh. erës, diellit, gjeotermale) në dy dekadat e ardhshme. Një tranzicion të tillë energjetik e ka obligim edhe Kosova si nënshkruese e Traktatit të Energjisë. Kosova ka në plan por edhe ka filluar të investoj në diverzifikimin e burimeve të energjisë me anë të BRE-ve, ku edhe para pak ditësh u bë edhe futja në funksion e parkut tjetër të erës me 105 megavat (MW) kapacitet të energjisë elektrike në veri të Kosovës.

Mirëpo, BRE-të kanë një varësi të lartë nga kushtet atmosferike. Është e thjeshtë, mullinjtë e erës rrotullohen rreth boshtit të tyre dhe prodhojnë energji elektrike varësisht nga intenziteti i erës. Po ashtu panelet diellore prodhojnë energji elektrike vetëm gjatë ditës dhe varësisht nga intenziteti i rrezeve të diellit. Pra, varësisht nga kapaciteti gjenerues, në disa orë të ditës prodhimi nga BRE-të mund të kaloj konsumin, ndërsa në orë të tjera konsumi mund të jetë më i lartë se prodhimi. Kjo bën që furnizimi i qëndrueshëm me energji elektrike i bazuar vetëm në BRE bëhet sfidues.

Prandaj është e nevojshme që gjatë kohës kur kemi teprica të energjisë elektrike të ruajmë atë, për ta përdorur gjatë orëve kur konsumi është më i lartë se prodhimi. Ky është koncepti i fleksibilitetit (në konsum dhe prodhim). Pra, për furnizim të qëndrueshëm të energjisë është e domosdoshme që të bëjmë një kombinim të BRE-ve me teknologjitë më të besueshme dhe eficiente të ruajtjes së energjisë.

Gjatë dekadës së fundit, me rritjen e përdorimit të BRE-ve është rritë edhe aktiviteti shkencorë për gjetjen e metodave të ndryshme për të ruajtur energjinë në sasi të mëdha. Një sistem energjetik 100% i bazuar në BRE kërkon me doemos kapacitete relativisht të mëdha për ruajtje të energjisë. Këto kapacitete ndahen sipas apilikimeve:

a) rregullim frekuence (energji deri 15 min);

b) operim i rrjetit (energjji deri 4 orë) dhe

c) ruajte energjie (energji deri 6 muaj).

Gjatë këtij artikulli do të analizojmë disa teknologji, me fokus të veçantë në teknologjitë me potencialin më të madh.

Duke përfituar nga teknologjia e maturuar dhe aftësia për të ruajtur sasi të mëdha energjie, hidrocentralet reverzibile përbëjnë në nivel botërorë rreth 99% të kapaciteteve për ruajtje të energjisë, pasi bateritë janë teknologji që ka filluar së fundmi të aplikohet.

Në parim ky lloj hidrocentrali ka dy bazene, njërin në një kodër lartë, ndërsa tjetrin për shembull në ndonjë lugajë poshtë. Gjatë orëve kur ka tepricë të energjisë elektrike uji pompohet lartë duke e mbushur bazenin e epërm, ndërsa gjatë orëve kur konsumi i energjisë elektrike është më i lartë se prodhimi, uji lëshohet nga bazeni i epërm në bazenin e poshtëm dhe prodhon energji elektrike.

Bateritë (Li-ion) janë një tjetër teknologji shumë premtuese për ruajtjen e energjisë. Kryesisht për shkak të densitetit energjetik që ofrojnë (75-200 Wh/kg) krahasuar me hidrocentralet reverzibile (0.5-1.5 Wh/kg). Për këtë arsye bateritë shihen si zgjidhja për sektorin e transportit, duke shkuar drejt transportit elektrik.

Kosova do të reduktojë emetimet e gazrave serrë për 32% në vitin 2031

Në kuadër të draft Strategjisë së re kombëtare për energji elektrike, Kosova ka përcaktuar edhe objektivat strategjike. Ndër tjerash, një nga objektivat ka për qëllim të zvogëlojë emetimet si dhe të promovojë dekarbonizimin dhe investimet në burime të ripërtëritshme të energjisë.

“Emetimet e larta të karbonit në Kosovë do të reduktohen ndjeshëm nëpërmjet dekarbonizimit gradual të sektorit të energjisë, duke zbatuar një sistem për caktimin e çmimit të karbonit, duke transpozuar rregulloren e BE-së në lidhje me monitorimin, raportimin dhe verifikimin e emetimeve të karbonit, si dhe duke krijuar një infrastrukturë adekuate institucionale dhe teknike”, thuhet në draft strategjinë kombëtare të energjisë, të publikuar nga Ministria e Ekonomisë, raporton Kosovo.Energy.

Kosova synon të ulë emetimet e gazrave serrë për 32% dhe të shtojë pjesëmarrjen e BRE-ve në konsumin e sektorit të energjisë elektrike në 35%, nga 6.3% sa është aktualisht.

Kosova do të zbatojë çmim të karbonit në mënyrë graduale, në të njejtën mënyrë do të tërheqë subvencionet për lëndët djegëse fosile

Në rrugën drejt zvogëlimit të emetimeve të karbonit dhe krahas obligimeve të ndërmarra me nënshkrimin e agjendës së gjelbër, Kosovës do t’i duhet të krijojë një skemë kombëtare të tregtimit të emetimeve.

Sipas strategjisë së energjisë, Kosova do të përfundojë përgatitjen e sistemit të caktimit të çmimit të karbonit në vitin 2025, ndërsa të njejtin do t’a integrojë në Sistemin e Tregtimit të Emetimeve të BE-së (EU ETS) në vitin 2031, raporton Kosovo.Energy.

Gjatë kësaj periudhe, në strategjinë kombëtare të energjisë Kosova është përkushtuar që gradualisht të tërheqë subvencionet për lëndët djegëse fosile, të cilat për momentin janë të larta.

Të hyrat nga sistemi i tregtimit të karbonit do të vendosen në Fondin e Tranzicionit të Drejtë. Mënyra se si do të shfrytëzohen saktësisht fondet e mbledhura, do të përcaktohet më vonë, por mjetet mund të shfrytëzohen për promovimin e BRE-ve, aftësimin dhe riaftësimin e fuqisë punëtore, projektet e lidhura me energjinë të dedikuara për konsumatorët në nevojë etj, raporton Kosovo.Energy.

Nga 246 MW, Kosova do të shtojë kapacitetet e instaluara të BRE-ve në 1400 MW në vitin 2031

Në strategjinë kombëtare të energjisë, theks të veçantë i është kushtuar edhe vendosjes së projekteve të energjisë së ripërtëritshme në Kosovë. Aty thuhet se vendi do të aplikojë procedura të ankandeve, për të siguruar një qasje më ekonomike dhe transparente.

“Procesi i ankandit do të fillojë menjëherë, me përgatitjen e dokumentacionit për ankandin e parë në vitin 2022. Duke përdorur përvojën që do të fitohet nga ky ankand, do të hartohet Legjislacioni Sekondar për Ligjin për BRE-të dhe pastaj do të organizohen raunde të mëtejshme të ankandeve gjatë viteve në vijim, për teknologjitë e erës, fotovoltaike dhe energji të tjera të ripërtëritshme”, thuhet në strategjinë e energjisë, raporton Kosovo.Energy.

Kosova ka për qëllim të shtojë kapacitetet e ripërtëritshme të instaluara në sektorin e energjisë nga 244 MW sa është tani, në 1300 MW. Përveç këtyre, në vitin 2031, Kosova ka vendosur si qëllim edhe rritjen e kapacitetit të prodhuesëve vetë-konsumues (prosumatorëve), nga 2 MW sa është tani, në 100 MW.

Kësisoji, objektivë strategjike e draft strategjisë kombëtare të energjisë elektrike është rritja e kapaciteteve të instaluara të BRE-ve nga 246 MW sa është tani, në 1400 MW.

Studime fizibiliteti për 8 ngrohtore të reja

Në draft dokumentin e strategjisë, i publikuar nga Ministria e Ekonomisë, thuhet se deri në vitin 2031, qeveria do të angazhohet në promovimin e përdorimit të energjisë së ripërtëritshme për ngrohje.

Edhe pse nuk ka përcaktuar indikatorë të saktë për përdorimin e energjisë së ripërtëritshme për ngrohje, në strategji thuhet se do të bëhen studime fizibiliteti në tetë komuna të ndryshme (përveç Gjakovës dhe Prishtinës, të cilat tashmë kanë sistem të ngrohjes qendrore), raporton Kosovo.Energy.

“Ky studim do të ndihmojë në përcaktimin e nivelit të përdorimit dhe kombinimin e këtyre teknologjive deri në vitin 2031, ndërsa sistemi ekzistues i NQ-së të Prishtinës do të diversifikojë teknologjinë e tij ashtu që deri në vitin 2025 të përfshijë edhe ngrohjen me bazë solare prej 70 MWth”, thuhet në strategji.

Komentet mbi strategjinë mund të dorëzohen deri më 27 qershor

Ndryshe, bashkë me publimin e draft strategjisë kombëtare të energjisë për vitet 2022-2031, Ministria e Ekonomisë ka filluar edhe procesin e diskutimit publik për këtë dokument.

Afati i fundit për dorëzimin e komenteve për draft strategjinë kombëtare të energjisë është 27 qershor, ka bërë të ditur Ministria e Ekonomisë, raporton Kosovo.Energy.

Të gjitha komentet dhe kontributet me shkrim duhet të dorëzohen në formë elektronike në e-mail adresën adnan.preniqi@rks-gov.net me titull: Kontribut ndaj procesit të konsultimit publik për Strategjinë e Energjisë të Republikës së Kosovës 2022-2031.

Burimi: kosovo.energy

Prezantohet hulumtimi “Politikat e taksimit të karbonit”: Qeveria të caktojë një çmim që duhet të paguajnë ndotësit

Instituti për Politika Zhvillimore (INDEP) ka prezantuar hulumtimin “Politikat e taksimit të karbonit – Rëndësia, sfidat dhe mundësitë për Kosovën”, raporton Ekonomia Online.

Aty u kërkua që si në çdo vend të botës edhe në Kosovë të fillojë taksimi i karbonit, në mënyrë të mbrohet mjedisi. Përmes një takse karboni, u kërkua që Qeveria të caktojë një çmim që duhet të paguajnë ndotësit për çdo ton të emetimeve të gazit.

Dardan Abazi, drejtor i Programit për Zhvillim të Qëndrueshëm në INDEP, tha se miratimi dhe zbatimi i taksës së karbonit në kornizën e politikave të Kosovës është një proces i ndërlikuar që kërkon mbledhjen e të gjitha palëve të interesit dhe shqyrtimin e mënyrës se si funksionon.

“Taksa në karbon është njëra prej politikave për të cilat qeveria e Kosovës në një mënyrë do të detyrohet ta aplikoj në Kosovë, të vendoset një taksë për të cilët ata qe e shkaktojnë do të duhej ta paguajnë dhe do të mundësohet edhe dekarbonizimi i sistemit tonë energjetik dhe jetës sonë”.

“Jemi në hapat e parë ku ende ndoshta nuk ka filluar debati për taksën e karbonit ndërkohë qe ajo po troket në dyert tona, qoftë në strategjinë afatgjate të dekarbonizimit qoftë edhe në mënyra tjera, dhe në përgjithësi në kornizën legjislative dhe politikave publike”, tha ai.

Gjatë tryezës u prezantua edhe hulumtimi i INDEP me po të njëjtin emër. Prezantimin e punimit e bëri Fiona Bakija, asistente hulumtuese në INDEP.

“Kam punuar gjatë muajve të fundit në përpunimin e punimit. Ne si INDEP kemi pa të nevojshme që të bëhet një punim i tillë pasi s’ka pas në gjuhën e shqipe që qytetarët e politikbërësit e bizneset me u informu për një taksë të tillë. Kosova ka nënshkruar deklaratën e samitit të Sofjes dhe është zotuar për dekarbonizimin e plotë deri në vitin 2050”, tha ajo.

“Metodologjia që kemi përdorë është ualitative, kemi analizuar raporte të ndryshme, legjislacionin në fuqi dhe e kemi krahasuar me të huaj me atë evropian dhe të Ballkanit perëndimor pasi është më i krahasueshëm me shtetin e Kosovës. Gjatë hartimit të publikimit kemi realizuar edhe tre intervista me akterë që i kemi pa të rëndësishëm nëse vendoset taksa e karbonit në Kosovë”.

“Gjatë hulumtimit e kemi krahasuar rastin e Kosovës me Shqipërinë, Estonin, Poloninë, Slloveninë e Suedinë për shkak se kemi menduar se Kosova me këto shtete është me e krahasueshme, ndoshta me Suedinë jo por kemi marrë fillimet kur Suedia ka implementuar takset e karbonit”, tha tutje ajo.

Zyrtari për Ndryshime Klimatike në Ministrinë e Mjedisit, Planifikimit Hapësinor dhe Infrastrukturës, Abdullah Pirce, tha se për kushtet që i ka Kosova, është herët të merret një vendim i tillë, por që e konsideron si të domosdoshëm.

“Dihet se kohëve të fundit globalisht ka marr një temë diskutimi ku janë bërë ndryshimet klimatike dhe mënyrat se si të luftohet dhe të ndalen ndryshimet klimatike. Për kushtet tona pak si herët është ndërmarrja e këtij veprimi mirëpo obligimi është obligim sepse kemi detyrim. Ne jemi edhe anëtarë të barabartë në trajtimin e komunitetit dhe duhet t’i përgjigjemi kërkesave që dalin nga trajtuar”, tha ai.

Nëse na arrijmë ta ngrisim prodhimin nga burimet e ripërtërishëm, mendoj se më këtë mënyrë mund të arrijmë deri dikund. Mbetet të shohim se si do të ndodhë. Ministria e Mjedisit nuk mund të dal në krye me të gjitha këto, nuk varet nga ne, zbatimi varet nga Ministria e Ekonomisë që është përgjegjëse për sektorin e energjisë, varet nga transporti, varet edhe nga ministria e Bujqësisë se sa do të arrijë me pyllëzim e ripyllëzin e nga dogana e Kosovës”, tha ai.

https://player.vimeo.com/video/717497388?h=60fec70901

A duhet të mësohen ndryshimet klimatike si lëndë mësimore në shkollat tona?

Nga: Afrim Berisha, PhD i Shkencave të Mjedisit

Edhe pse edukimi nuk është një zgjidhje direkte për parandalimin e ndryshimeve klimatike, megjithëkëtë ai është një nga instrumentet më efikase për të ndryshuar qëndrimin dhe për të kuptuar më mirë problemin, dhe së këndejmi është një veprim shumë i rëndësishëm në kuadër të përpjekjeve kundër ngrohjes globale. 

Hulumtimet e ndryshme e rendisin forcimin e arsimit dhe angazhimin për ndryshimet klimatike si një nga ndërhyrjet më të rëndësishme sociale për të ngadalësuar fenomenin e ngritjes së temperaturave globale. Një publik i gjerë me arsim më të mirë për problemet e klimës mund të jetë më i ndërgjegjshëm kur bëhet fjalë për përkrahjen e ndryshimeve politike dhe masave për ngadalësimin apo ndalimin e emetimeve të gazrave serë. 

Edhe agjencitë përkatëse të Organizatës së Kombeve të Bashkuara që angazhohen për klimën e pranojnë faktin së është vështirë të imagjinohet të adresohen në mënyrë efektive ndikimet klimatike dhe ndryshimi i klimës pa një strategji të gjerë dhe të thellë edukative.
Nisur nga kjo, lënda mësimore për ndryshimet klimatike është bërë tashmë pjesë e kurrikulës mësimore në shumë shkolla publike dhe private anë e kënd botës. 
Përkundër kompleksitetit të shkencës mbi klimën dhe përkundër shumë të panjohurave që sjellë kjo lëmi, duke përfshirë edhe mungesën e ekspertizës së nevojshme për këtë njësi mësimore, interesimi për të mësuar dhe kuptuar problemet e ndryshimeve klimatike është në rritje. 

Në disa vende, angazhimi për të rritur mbështetjen për edukimin në fushën e ndryshimeve klimatike është vendosur në kuadër të planeve kombëtare të veprimit për të përmbushur implementimin e kërkesave të Marrëveshjen së Parisit për Klimën. Një shembull i tillë na vjen nga Italia, e cila që nga shtatori i vitit të kaluar zyrtarisht ka filluar mësimin e lëndës së ndryshimeve klimatike në shkolla me 33 orë mësimore në vit. Për më tepër Italia, në kuadër të Ministrisë së Arsimit një nga objektivat kryesore ka vendosur edukimin për qëndrueshmëri dhe klimë. 

Në disa vende tjera sikurse është Zelanda e Re tashmë janë përpiluar kurrikula gjithëpërfshirëse për klimën dhe po zbatohen në shkolla për nxënësit nga mosha 11-15 vjeç. Madje në përpilimin e kësaj kurrikule, Zelanda ka angazhuar edhe shkencëtarë që merren me studimin e klimës për ta bërë kurrikulen sa më efektive. 
Edhe në disa shkolla në veri të Anglisë ka filluar mësimi i ndryshimeve klimatike si njësi e veçantë mësimore. Paraprakisht, ky vend ka certifikuar mësues të veçantë për ndryshimet klimatike, dhe kjo lëndë mësimore është bërë pjesë e kurrikulës. 

DIsa vendet tjera sikurse është rasti me Uashingtonin në SHBA, lënda mësimore e ndryshimeve klimatike është futur në kuadër të buxhetit përmes një ligji të veçantë që ka për qëllim të financoj projekte trajnimi për mësuesit e shkollave publike dhe organizatat e shoqërisë civile për zgjerimin e njohurive për klimën. Vetëm gjatë vitit 2017 nga zhvillimet profesionale të këtij programi i njohur si Clime Time, përfituan rreth 7.500 mësues të shkollave publike, kryesisht mësues të shkollave fillore, ndërkohë që për dy vitet tjera u vunë në dispozicion edhe 3 milion dollarë fonde tjera. 

Në mbështetje të të gjithë këtij procesi, një kontribut të veçantë është duke dhënë edhe Organizata e Kombeve të Bashkuara, që përmes kurseve specifike online është duke certifikuar mësuesit për lëndën e ndryshimeve klimatike. Madje në kuadër të UNESCO është themeluar edhe Programi për Edukim për Ndryshime Klimatike dhe Zhvillim të Qëndrueshëm (CCESD), që ka për qëllim të rrisë njohuritë për ndryshimet klimatike përmes edukimit. 

Programet edukative për Ndryshime Klimatike dhe Zhvillim të Qëndrueshëm sipas udhëzimeve të UNESCO, janë adaptuar tanimë edhe në sistemet arsimore në Australi, Kinë, Japoni dhe në disa vende tjera. 
Përveç mësimeve formale ka edhe plot iniciativa jo formale për të mësuar mbi ndryshimet klimatike, ndërsa që edhe mediat kanë rritur angazhimin e tyre për të mbështetur procesin e edukimit për klimën. 

Nuk mungojnë as iniciativat individuale të nxënësve për të bërë më shumë në këtë drejtim. E kemi të freskët iniciativën e nxënëses nga Suedia, Greta Thunberg, e cila përmes veprimeve të saj çdo të premte, kërkoj nga udhëheqësit botërorë të ndërmarrin veprime konkrete për të parandaluar ndryshimin e mëtejmë të klimës. Veprimet e saj kanë frymëzuar miliona të rinj në të gjithë botën për të protestuar dhe një nga kërkesat e tyre është edhe edukimi më i mirë për klimën. 

Megjithëkëtë, në Kosovë nuk ka ndonjë iniciativë konkrete për të adresuar përfshirjen e lëndës mësimore për ndryshime klimatike në kuadër të kurrikulës së rregull edukative. Ka pasur disa shkolla që kanë aplikuar si lëndë zgjedhore mbrojtjen e mjedisit, por që ka pasur një përmbajtje shumë të kufizuar të njohurive për ndryshimet klimatike. Për ndryshimet klimatike, tërthorazi në mënyrë sipërfaqësore mësohet edhe në disa lëndë tjera mësimore si Gjeografi apo Fizikë. 
Një përpjekje tjetër për të bëre më shumë në këtë drejtim ishte edhe “Paketa e Gjelbër”, një propozim kurrikule e përgatitur nga Qendra Rajonale për Mjedis. Kjo paketë i dedikohej mësimit të mbrojtjes së mjedisit në shkolla të mesme të ulëta, e ku kalimthi trajtoheshin edhe disa probleme të ndryshimeve klimatike. Mirëpo, përkundër përpjekjeve kjo pako nuk u zyrtarizua asnjëherë si një kurrikule për mësimin e mbrojtjes së mjedisit në shkollat tona. 

Andaj, duke parë trendet globale të përfshirjes së ndryshimeve klimatike në kurrikulat mësimore të shkollave publike dhe duke marrë për bazë që problemi i ndryshimeve klimatike është në rritje, mbase edhe këtu tek ne do të duhej që të kishte iniciativa konkrete që mësimi për klimën të formalizohej përmes moduleve specifike obligative ose zgjedhore. 

Më se miri do të ishte që kjo iniciativë të vinte nga Ministria e Arsimit, e cila së bashku me ekspertët e arsimit të ulët dhe ekspertët që njohin problemin e klimës do të përgatisnin një kurrikull për mësimin e lëndës së ndryshimeve klimatike për nxënësit nga mosha 11-15 vjeçe, duke ndjekur praktikat e vendeve që kanë shënuar progres në këtë drejtim.

https://gjelberohu.blogspot.com/2020/08/a-duhet-te-mesohen-ndryshimet-klimatike.html?m=1#more

Qymyri është ende kërcënimi kryesor për qëllimet globale të klimës

Numri i termocentraleve me qymyr në mbarë botën ra në vitin 2021, sipas një hulumtimit të publikuar, por karburanti fosil më përgjegjës për ngrohjen globale ende gjeneroi emetime rekord të CO2, duke kërcënuar qëllimet klimatike të Parisit.

Që nga nënshkrimi i traktatit të 195 vendeve në 2015, kapaciteti i energjisë së qymyrit në ndërtim ose i planifikuar për zhvillim ka rënë me tre të katërtat, duke përfshirë një rënie prej 13 për qind nga viti në vit në 2021 në 457 gigavat (GW).

Në nivel global, ka më shumë se 2,400 termocentrale me qymyr që operojnë në 79 vende, me një kapacitet total prej 2,100 GW.

Sipas raportit vjetor Global Energy Monitor, Tracking the Global Coal Plant Pipeline, një rekord prej 34 vendesh kanë impiante të reja qymyri në shqyrtim, nga 41 në janar 2021.

Kina, Japonia dhe Koreja e Jugut, të gjithë mbështetësit historikë të zhvillimit të qymyrit jashtë kufijve të tyre janë zotuar të ndalojnë financimin e impianteve të reja të qymyrit në vende të tjera, megjithëse mbeten shqetësime për boshllëqet e mundshme në angazhimin e Kinës.

E megjithatë, flota operacionale mbarëbotërore e energjisë me qymyr u rrit në vitin 2021 me 18 GW, dhe që nga dhjetori, një kapacitet shtesë prej 176 GW qymyri ishte në ndërtim e sipër, pothuajse njësoj si një vit më parë.

Pjesa më e madhe e kësaj rritjeje është në Kinë, e cila përbën pak më shumë se gjysmën e energjisë së re me qymyr. Azia Jugore dhe Juglindore janë përgjegjëse për 37 për qind të tjera.

Tre të katërtat e termocentraleve të reja të qymyrit që nisën punimet vitin e kaluar ishin në Kinë, ku kapaciteti i sapofunksionuar kompensoi daljen në pension të centraleve të qymyrit në të gjitha kombet e tjera të kombinuara.

“Tubacioni i uzinës së qymyrit po tkurret, por thjesht nuk ka mbetur asnjë buxhet karboni për të ndërtuar impiante të reja qymyri,” tha Flora Champenois e Global Energy Monitor. “Ne duhet të ndalemi, tani.”

Paneli Ndërqeveritar i OKB-së për Ndryshimet Klimatike dhe Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë kanë paralajmëruar se të kesh një shans luftimi për të kufizuar ngrohjen globale në nivele të jetueshme do të thotë se nuk ka impiante të reja qymyri dhe një ndërprerje të shpejtë të atyre ekzistuese.

Vendet e pasura duhet ta bëjnë këtë deri në vitin 2030 dhe shumica e pjesës tjetër të botës deri në vitin 2040, thanë ata.

Shumë ekonomi në zhvillim si India, Vietnami, Bangladeshi kanë shkurtuar planet për kapacitete të reja me qymyr.

“Në Kinë, planet për termocentrale të reja me qymyr kanë vazhduar të shpallen,” tha Lauri Myllyvirta, analist kryesor për Qendrën për Kërkime mbi Energjinë dhe Ajrin e Pastër dhe një bashkëautor i raportit.

Deri tani, emetuesi më i madh në botë i gazeve serrë, Kina është zotuar të arrijë kulmin e emetimeve të karbonit deri në vitin 2030 dhe të bëhet neutrale ndaj karbonit deri në vitin 2060.

Në Shtetet e Bashkuara, përpjekjet për të kufizuar përdorimin e qymyrit janë ngadalësuar, tregoi raporti.

Sasia e kapacitetit të qymyrit amerikan ‘në pension’ në 2021 ra për të dytin vit radhazi, nga 16.1 GW në 2019, në 11.6 GW në 2020, në rreth 6.4 deri në 9.0 GW vitin e kaluar.

Për të përmbushur objektivat e veta klimatike, Shtetet e Bashkuara do të duhet të tërheqin 25 GW në vit nga tani deri në vitin 2030.

Bashkimi Evropian nxorri në pension një rekord prej 12.9 GW në vitin 2021, duke përfshirë 5.8 GW në Gjermani, 1.7 GW në Spanjë dhe 1.9 GW në Portugali, e cila u bë pa qymyr në nëntor 2021, nëntë vjet përpara datës së synuar të largimit.

Burimi: kosovo.energy

Mit apo e vërtetë!

❌ MITI

Reduktimi i përdorimit të lëndëve djegëse fosile dhe prodhimit të energjisë së rinovueshme nënkupton kosto më të larta për qytetarët, rritje të papunësisë dhe ngadalësim të rritjes ekonomike.

✅ E VËRTETA:

Çdo vit qytetarët e Ballkanit Perëndimor paguajnë deri në 8.5 miliardë euro për kostot e fshehura të përdorimit të qymyrit, të cilat përfshijnë shkurtimin e jetëgjatësisë së qytetarëve tanë, uljen e produktivitetit në punë, ditët e kaluara në pushim mjekësor dhe presionin mbi sistemin shëndetësor.

Për më tepër, njerëzit që punojnë në industrinë e qymyrit kanë nevojë për mbështetje për t’u transferuar në punë të reja dhe më të shëndetshme që krijohen brenda një tranzicioni të drejtë të sektorit të energjisë, si biokarburantet, një sektor pyjor i qëndrueshëm, energjia diellore ose turizmi rural.

Ekziston një shans real për të ngritur rritjen ekonomike, siç tregon shembulli i Bashkimit Evropian – BE-ja ka reduktuar emetimet e gazrave serrë me pothuajse 25% në 30 vitet e fundit, ndërsa ka arritur rritje ekonomike prej 60%.

European Fund for the Balkans

ENERGJIA DIELLORE DHE E ERËS

Pothuajse i gjithë sektori i energjisë elektrike në Kosovë është i bazuar në energjinë elektrike të prodhuar nga qymyri. Ky fakt është një problem për sektorin e energjisë.Veçanërisht gjatë muajve të  dimrit për të përmbushur kërkesën për energji elektrike, ajo importohet nga vendet fqinje. Për shkak të financimit të pa mjaftueshëm dhe dështimeve teknike në vitet e ’90-ta mirëmbajtja dhe punimet e rehabilitimit të termocentraleve dhe linjitit, nuk është rritur prodhimi i energjisë elektrike.

Kosova momentalisht është duke hasur në një krizë energjike ku nevoja për energji është shumë e madhe, si një mundësi për prodhimin e energjisë efikase në Kosovë është energjia e ripërtritshme përkatësisht energjia solare dhe ajo e erës.

  1. Energjia Solare

Dielli është një burim i pabesueshëm dhe i rinovueshëm që ka fuqinë për të ushqyer jetën në tokë dhe për të siguruar energji të pastër dhe të qëndrueshme për të gjithë banorët e saj. Në fakt, më shumë energji nga dielli arrin në planetin tonë në një orë sesa përdoret nga e gjithë popullata e botës në një vit. Energjia e diellit mund të shndërrohet në energji elektrike përmes moduleve diellore fotovoltaike (PV) (foto = dritë, voltaik = energji elektrike).

Si funksionon energjia diellore dhe pse duhet ta përdorim energjinë diellore?

Modulet PV thithin rrezet e diellit dhe e shndërrojnë energjinë në një formë të përdorshme të rrymës elektrike. Dielli shkëlqen në të gjithë botën, duke e bërë energjinë elektrike diellore të zbatueshme kudo. Për shkak se solari mund të çiftohet me bateri për ruajtjen e energjisë, sistemet elektrike diellore mund të jenë të pavarura nga rrjeti i shërbimeve, duke i bërë ato me kosto efektive për vendndodhje të largëta.

‘Kosova në vit ka gjithsej 278 ditë me diell. Duke konsideruar këtë fakt, Kosova paraqet potencial të madh për prodhimin e energjisë nga panelet solare. Kjo do të ndihmojë jo vetëm në një prodhimi të energjisë stabile dhe të sigurt, por edhe krijimin e një mjedisi sa më të pastër’, ka thënë INDEP. Por, përkundër potencialit për prodhim të energjisë nga dielli, në Kosovë ka vetëm 3% kapacitete instaluese nga panelet solare.

Fillimisht, procesi i zgjerimit të energjive të ripërtëritshme mund të jetë i gjatë dhe i vështirë për shkak të disa faktorëve, sikurse rrethanave gjeografike dhe ligjore, si dhe të atyre ekonomike. Në bazë, procedurat e autorizimit të impianteve të energjisë së ripërtëritshme duhen të jenë transparente dhe të rrjedhshme. Tarifat ekzistuese ose të së ardhmes si dhe skemat e promovimit duhen të ofrojnë stabilitet dhe parashikueshmëri. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për financimin e projekteve. Prandaj, është esenciale të krijohet një mjedis ekonomik me kushte transparente rrergullatore, kornizë e qartë ligjore dhe skema promovimi që u mundësojnë investitorëve të bëjnë përllogaritje të besueshme dhe të parashikueshme, dhe investime në energjitë e ripërtëritshme në Kosovë.

Hyrja në operim e gjeneratorëve nga BRE

Gjatë këtij viti pas finalizimit të projekteve sipas Autorizimit nga Bordi i ZRRE-së, dhe pas pranimit teknik kanë hyr në operim komercial tre (3) projekte, me fuqi totale të instaluar prej 4.86 MW. Në tabelën e mëposhtme janë paraqitur projektet të cilat kanë hyr në operim komercial për prodhimin e energjisë elektrike nga BRE.

Gjeneratorët për vetëkonsum

ZRRE, gjatë këtij viti ka trajtuar edhe kërkesat/aplikacionet për gjeneratorët për marrjes e statusit të konsumatorit prodhues për vetë-konsum, të cilat pas plotësimit të kërkesave ligjore në pajtim me Rregullën e Autorizimit dhe Skemën mbështetëse, janë lejuar për të vazhduar me ndërtimin e kapaciteteve gjeneruese për vetë-konsum. Në tabelën e mëposhtme janë paraqitur numri i vendimeve të lëshuara nga Bordi i ZRRE-së, për gjeneratorët për vetë-konsum gjatë vitit 2020.

Energjia e erës

Turbinat me erë punojnë në një parim të thjeshtë: në vend që të përdorin energjinë elektrike për të prodhuar erë – si një ventilator – turbinat e erës përdorin erën për të prodhuar energji elektrike. Era i kthen tehet e ngjashme me helikën e një turbine rreth një rotori, i cili rrotullon një gjenerator, i cili krijon energji elektrike.

Era është një formë e energjisë diellore e shkaktuar nga një kombinim i tre ngjarjeve të njëkohshme:

  • Dielli ngroh në mënyrë të pabarabartë atmosferën
  • Parregullsitë e sipërfaqes së tokës
  • Rrotullimi i tokës.

Si funksionon energjia e erës?

Një turbinë me erë e kthen energjinë e erës në energji elektrike duke përdorur forcën aerodinamike nga tehet e rotorit, të cilat funksionojnë si teh i rotorit të krahut të aeroplanit ose helikopterit. Kur era rrjedh nëpër teh, presioni i ajrit në njërën anë të tehut zvogëlohet. Dallimi në presionin e ajrit në të dy anët e tehut krijon si ngritjen ashtu edhe tërheqjen. Forca e ngritjes është më e fortë se zvarritja dhe kjo bën që rotori të rrotullohet. Rotori lidhet me gjeneratorin, ose drejtpërdrejt (nëse është një turbinë me lëvizje direkte) ose përmes një boshti dhe një serie ingranazhesh (një kuti ingranazhesh) që përshpejtojnë rrotullimin dhe lejojnë një gjenerator fizikisht më të vogël. Ky përkthim i forcës aerodinamike në rrotullimin e një gjeneratori krijon energji elektrike.

Sa është e përdorshme enërgjia e erës dhe sa ka potencial Republika e Kosovës për kete lloj të enërgjisë së ripërtritshme?

Enërgjia e erës ne Republikën e Kosovës për dallim nga enërgjia e erës është më pak e përdorshme se ajo solare por sa i përket potencialit ndaj këtij lloji të enërgjisë në disa vende te Kosovës potenciali për këtë lloj të enërgjise është shumë i mirë, në harten më posht mund të vërejmë shpejtësin e erës ku në vendet me ngjyrë të kaltërt shpejtësia e erës është më e madhe.

Kornizat ligjore dhe institucionale

Qështja e kornizës ligjore dhe tërësia e akteve administrative që ndërlidhen po me këtë qështje që ka të bëjë me energjinë e erës dhe atë solare do të analizohen dhe sqarohet konteksti dhe pikafrimet apo pikat takuese të kësaj fushe me fushën legjislative të së drejtës pozitive në Kosovë.

Duke ditur se Kushtetuta përbënë aktin më të lartë juridik dhe politik të një shteti apo vendi edhe qështja e energjisë në Republikën e Kosovës është e paraprarë dhe e futur në kuadrin e Kushtetuës së Republikës si nen i veqantë dhe i rregulluar kësisoj:

Neni 122 [Përdorimi i Pasurisë dhe Burimeve Natyrore]

  1. Populli i Republikës së Kosovës në pajtim me kushtet e arsyeshme të përcaktuara me ligj, mund të gëzojë resurset natyrore të Republikës së Kosovës, por nuk mund të shkel obligimet që dalin nga marrëveshjet ndërkombëtare për bashkëpunim ekonomik.
  2. Pasuritë natyrore, si ujërat, hapësira ajrore, pasuritë minerare dhe pasuritë e tjera natyrore, si dhe trualli, pyjet, bota bimore e shtazore, pjesët e tjera të natyrës, paluejtshmëria dhe të mirat e tjera me rëndësi të veçantë kulturore, historike, ekonomike dhe ekologjike, të cilat përcaktuar me ligj se janë përcaktuar me interes për Republikën e Kosovës, gëzojnë mbrojtjen e tyre të veçantë, në pajtim me ligjin.
  3. Kufizimet e të drejtave të pronarëve dhe të drejtave të tjera mbi eksploatimin e të mirave me interes të veçantë për Republikën e Kosovës dhe kompensimi për kufizimet e tilla rregullohen me ligj.

Republika e Kosovës si shtet ka future në fuqi mekanizmat e saj lidhur me hartimin e një strategjie me karakterë udhërrëfyesi dhe shtetërorë lidhur me burimet e ripërtritshme si energji në vazhdën e kësaj Kosova tashmë ka STRATEGJINË E ENERGJISË SË REPUBLIKËS SË KOSOVËS 2017/2026  e hatuar nga Ministria e Zhvillimit Ekonmik me një përmbajtje mjaftë voluminoze dhe të qartë  të saktë e cila me detaje ka rregulluar sferën e eneregjisë që fitohet nga burimet e ripërtritshme.

Specifikat:

  1. Fillimisht megawatt i energjisë së erës në tregë përcaktohet të jetë 85 euro për M/WH
  2. Zhvillimi I kapacieteteve nga vitti në vit:Energjia e erës M/W viti 2017-1.5, viti 2018-35, viti 2019-62, viti 2020-70, viti 2021-110, viti 2022-110, viti 2023-120, viti 2024-120, viti 2025-130 dhe viti 2026-130 M/W.
  3. Energjia solare si vijon:Viti 2017-2, viti 2018-8, viti 2019-12, viti 2020-16, viti 2021-18, viti 2022-26, viti 2023-40, viti 2024-50, viti 2025-63 dhe krejt në fund viti 2026-75 M/W

Pikërisht kji strategji është dokumenti kyq dhe më së shumti afekton pjesën e eneregjisë së erës dhe asaj solare.

Konkluzionet sa i përketë kornizës ligjore

Lidhur me konkludimet mund të potencojmë se Kosova nuk ka një trajtim të detajuar të kësaj fushe duke por vetëm duke i rregulluar qështjet në fjalë në vija të trasha apo duke i futur dhe trajtuar të gjitha burimet e ripërtritshme në një legjislacion apo dokument të vetëm.

Fusha e energjisë solare dhe asaj me erë  lirisht mund të themi se paraqesin një diapason të gjerë të trajtimit të saj përmes ligjit dhe klimës ligjiore andaj shihet si e nevojshme trajtimi më i detajuar i këtyre dy burimeve si burime të ripërtritshme duke i pranaur dhe inkorporuar konventat dhe më të rejat lidhur me fushën në fjalë.

Mund të vijmë në përfundim lirshëm se energjia e erës dhe ajo e erës afekton me KUSHTETUËN E REPUBLIKËS SË KOSOVËS, LIGJIN PËR ENERGJI DHE LIGJIN PËR RREGULLATORIN E ENERGJISË si dhe krejt në fund po për nga rëndësia dokumenti STRATEGJIA E ZHVILLIMIT TË BURIMEVE TË RIPEËRTRITSHME hatuar nga MINISTRIA E ZHVILLIMIT EKONOMIK.

Konkludimi dhe sygjerime

Në nivelin institucional do të ishte më se e arsyeshme që institucionet shkollore të furnizohen me energji elektrike të prodhuar nga burimet e ripërtritshme, në rastin tonë konkret nga energjia solare dhe ajo e erës. Furnizmi i institucioneve të tjera me po të njëjtën energji, me shumë gjasë, nuk do të ketë një ndikim edukativ sesa furnizimi i institucioneve shkollore. Në këto institucione do të promovohet tek gjeneratat e reja, ideja e prodhimit të energjisë elektrike nga burimet e ripërtritshme ku në mënyrë të drejtpërdrejt do të rritet tek ta vetëdijshmëria e tyre për ruajtjen dhe racionalizmin e natyrës. Sot, fatkeqësisht në një numër të konsiderueshem të institucioneve shkollore për sigurimin e ngrohjes përdoren dru dhe qymyr.

Vetëdijësimi i gjithëmbarshëm i shoqërisë sonë, që kushtëzohet nga rrethanat e shumta, rezulton të jetë i vështirëarritshëm. Por, vetëdijësimi i shoqërisë për jetësimin e programeve të energjisë nga burimet e ripërtritshme është i pashmangshëm. Sidoqoftë, në këso raste krahas qasjes në mënyrë abstrakte në mbarë shoqërinë për vetëdijësimin e tyre në këtë fushë duhet të ekzistoj edhe një qasje në mënyrë konkrete ndaj individëve.

Në kuadër të projektit “Rritja e kapaciteteve të studentëve në kërkime, zbatim të ligjit dhe shkrim akademik në lidhje me të drejtat e njeriut dhe mjedisin”, studentet Agon Drini, Jeta Dalladaku dhe Flamur Kabashi kanë punuar artikullin dhe hulumtimin “Energjia e erës dhe e diellit”.

Projekti është përkrahur nga Community Development Fund – CDF dhe financuar nga Ambasada e Suedisë në Kosovë.

Pikëpamjet dhe mendimet e shprehura në këtë artikull janë ekskluzivisht të studentëve. Ato nuk pasqyrojnë politikën ose pozicionin zyrtar të SIDA-s, QEVERISË SUEDEZE, CDF apo KOSID.

Kliko në vegzën më poshtë për të lexuar artikullin:

https://www.kosid.eu.com/2022/02/11/energjia-diellore-dhe-e-eres/

Balkan Green Foundation ka realizuar një hulumtim përmes anketimit të 623 familje Kosovare mbi shpenzimet e energjisë elektrike

Anketa është realizuar online, dhe ka qenë e hapur për të u plotësuar nga të gjithë qytetarët​. Anketa ka kërkuar nga qytetarët që të ofrojnë të dhëna të marra nga fatura e energjisë elektrike për muajin dhjetor 2021, numrin e anëtarëve të familjes dhe të​ ardhurat familjare.

Mesatarja e pjesëmarrësve në anketë ishte: 4 anëtar për familje 👨‍👩‍👧‍👦 – me 23% të të anketuarëve me të ardhura mujore mbi 1000 EUR, 34% të të anketuarëve me të ardhura mujore 500-1000 EUR dhe 43% të të anketuarëve me të ardhura mujore nën 500 EUR.

Nga përgjigjet e të anketuarëve del se: 82% konsumojnë mbi 600 kWh energji elektrike ⚡️në muaj.

Anketa tregon se nga 623 familje të anketuara ngrohen me:

43% energji elektrike;

25% shporet me dru;

9% kategori e kombinuar (shporet me dru dhe energji elektrike);

8% kalda me pelet;

5% ngrohtore qëndrore;

5% klimë për ngrohje;

4% pompë termike;

1% mënyra të tjera të ngrohjes.

Rezultatet e kësaj ankete gjeni të ilustruara në grafikat e bashkangjitura dhe linku në vazhdim: ​

https://bit.ly/3sjXSpR​

Përfitimet mjedisore të ruajtjes së energjisë

Reduktimi i ndotjes së ujërave sipërfaqësore dhe nëntokësore

Nxjerrja e lëndëve djegëse fosile si qymyri dhe nafta nga nëntoka degradon dhe kontaminon furnizimin me ujëra nëntokësore. Ndotja e ujit dhe mund ta bëjë atë të papërshtatshëm për konsum nga njerëzit si dhe kafshët.

Reduktimi i përçarjes së tokës dhe jetës së egër

Ndërtesat, pajisjet dhe rrugët e nevojshme për nxjerrjen e lëndëve djegëse fosile dhe prodhimin e energjisë së përdorshme janë një çrregullim për jetën e egër dhe mjedisin natyror. Habitati natyror është pakësuar në vendin e nxjerrjeve së lëndëve fosile si dhe në zonat përreth rrugëve dhe hekurudhave të ngritura për të transportuar lëndët e para, atje ku ato përpunohen dhe përdoren.

Më pak mundësi për derdhje të naftës

Potenciali për derdhjet e naftës është një rrezik i njohur i varësisë sonë nga lëndët djegëse fosile. Duke reduktuar sasinë e energjisë që konsumojmë ne po reduktojmë edhe sasinë e naftës që duhet të transportohet nëpër botë.

Trajnim për raportimin mediatik për pylltarinë në Kosovë

Programi për pylltarinë i financuar nga Ambasada Suedeze, i zbatuar nga FAO në bashkëpunim të ngushtë me Ministrinë e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Zhvillimit Rural, organizoi një trajnim mbi raportimin mediatik mbi pylltarinë si pjesë e ngritjes së kapaciteteve për gazetarët për të hetuar dhe raportuar probleme të ndryshme dhe praktikat më të mira me të cilat përballet pylltaria në Kosovë.

Gazetarët nga mediat kryesore morën informacion të thellë mbi burimet, përdorimin dhe praktikat e pyjeve në Kosovë, prerjet ilegale dhe tregtimin e drurit, pyllëzimin dhe ripyllëzimin. Ndër sfidat kryesore të paraqitura gjatë trajnimit ishin prerjet ilegale të pyjeve, mosndëshkimi i prerësve ilegalë, mungesa e investimeve në menaxhimin e burimeve pyjore dhe niveli i ulët i ndërgjegjësimit të publikut për mbrojtjen dhe shfrytëzimin e pyjeve.

Ambasadorja e Suedisë në Kosovë, Karin Hernmarck Ahliny në fjalën e saj përshëndetëse, theksoi mbështetjen që Suedia po ofron për sektorin e pylltarisë dhe theksoi rolin e madh që kanë mediat në formësimin e opinionit publik për zhvillimin e qëndrueshëm të pyjeve. Ajo inkurajoi gazetarët që të kenë prioritet këtë sektor në raportimin e tyre dhe të përdorin ekspertizën e ekipit të FAO-s në programin e pylltarisë për të marrë informacion gjatë punës së tyre.