Međunarodni dan očuvanja ozonskog omotača i Montrealski protokol

Godine 1994. Generalna skupština Ujedinjenih nacija proglasila je 16. septembar Međunarodnim danom očuvanja ozonskog omotača, u znak sjećanja na datum potpisivanja, 1987. godine, Montrealskog protokola o supstancama koje oštećuju ozonski omotač (rezolucija 49/114).

Glavni cilj Montrealskog protokola je zaštita ozonskog omotača poduzimanjem mjera za kontrolu ukupne globalne proizvodnje i potrošnje supstanci koje ga oštećuju, sa krajnjim ciljem njihovog uklanjanja na osnovu razvoja naučnih saznanja i tehnoloških informacija. Strukturiran je oko nekoliko grupa supstanci koje oštećuju ozonski omotač. Grupe hemikalija su klasifikovane prema porodici hemikalija i navedene su u aneksima teksta Montrealskog protokola. Protokol zahteva kontrolu skoro 100 hemikalija, u nekoliko kategorija. Za svaku grupu ili dodatak hemikalija Ugovor postavlja raspored za postepeno ukidanje proizvodnje i potrošnje tih supstanci, sa ciljem da se one konačno potpuno eliminišu.

Raspored utvrđen Protokolom primenjuje se na potrošnju supstanci koje oštećuju ozonski omotač. Potrošnja se definira kao proizvedene količine uvezene, umanjene za one količine izvezene u bilo kojoj godini. Tu je i odbitak za verifikovano uništenje. Procenat smanjenja se odnosi na određenu baznu godinu za supstancu. Protokol ne zabranjuje upotrebu postojećih ili recikliranih kontrolisanih supstanci nakon datuma postepenog ukidanja.
Postoji nekoliko izuzetaka za osnovne upotrebe gde nisu pronađene prihvatljive zamene, na primer, u inhalatorima sa odmerenom dozom (MDI) koji se obično koriste za lečenje astme i drugih respiratornih problema ili sistemima za gašenje požara halonom koji se koriste u podmornicama i avionima.

Implementacija Montrealskog protokola
Implementacija Montrealskog protokola dobro je napredovala u razvijenim zemljama i zemljama u razvoju. U većini slučajeva su se pridržavali svih rasporeda postepenog ukidanja, neki čak i pre roka. Pažnja je u početku bila usredsređena na hemikalije sa većim potencijalom oštećenja ozonskog omotača, uključujući CFC-ove i halone. Raspored postupnog ukidanja HCFC-a bio je opušteniji zbog njihovog nižeg potencijala za oštećenje ozonskog omotača i zato što su takođe korišćeni kao prelazna zamena za CFC-ove.

Raspored postupnog ukidanja HCFC-a uveden je 1992. godine za razvijene zemlje i zemlje u razvoju, potonje je zamrznuto 2015. godine, a konačno ukidanje do 2030. godine u razvijenim zemljama i 2040. godine u zemljama u razvoju. U 2007. godini, potpisnice Montrealskog protokola odlučile su da ubrzaju raspored postepenog ukidanja HCFC-a i za razvijene i za zemlje u razvoju.

Univerzalna ratifikacija
Bečka konvencija i Montrealski protokol su 16. septembra 2009. godine postali prvi ugovori u istoriji Ujedinjenih nacija koji su postigli univerzalnu ratifikaciju.

Kigali amandman
Strane Montrealskog protokola o supstancama koje oštećuju ozonski omotač postigle su sporazum na svom 28. sastanku stranaka 15. oktobra 2016. u Kigaliju u Ruandi o postepenom ukidanju hidrofluorougljenika (HFC).

International Day for the Preservation of the Ozone Layer and the Montreal Protocol

In 1994, the United Nations General Assembly proclaimed 16 September the International Day for the Preservation of the Ozone Layer, commemorating the date of the signing, in 1987, of the Montreal Protocol on Substances that Deplete the Ozone Layer (resolution 49/114).
The principal aim of the Montreal Protocol is to protect the ozone layer by taking measures to control total global production and consumption of substances that deplete it, with the ultimate objective of their elimination on the basis of developments in scientific knowledge and technological information. It is structured around several groups of ozone-depleting substances. The groups of chemicals are classified according to the chemical family and are listed in annexes to the Montreal Protocol text. The Protocol requires the control of nearly 100 chemicals, in several categories. For each group or annex of chemicals, the Treaty sets out a timetable for the phase-out of production and consumption of those substances, with the aim of eventually eliminating them completely.
The timetable set by the Protocol applies to consumption of ozone depleting substances. Consumption is defined as the quantities produced plus imported, less those quantities exported in any given year. There is also a deduction for verified destruction. Percentage reductions relate to the designated base-line year for the substance. The Protocol does not forbid the use of existing or recycled controlled substances beyond the phase-out dates.
There are a few exceptions for essential uses where no acceptable substitutes have been found, for example, in metered dose inhalers (MDI) commonly used to treat asthma and other respiratory problems or halon fire-suppression systems used in submarines and aircraft.
Implementation of the Montreal Protocol
Implementation of the Montreal Protocol progressed well in developed and developing countries. All phase-out schedules were adhered to in most cases, some even ahead of schedule. Attention focused initially on chemicals with higher ozone-depletion potentials including CFCs and halons. The phase-out schedule for HCFCs was more relaxed due to their lower ozone-depletion potentials and because they have also been used as transitional substitutes for CFCs.
The HCFC phase-out schedule was introduced in 1992 for developed and developing countries, the latter with a freeze in 2015, and final phase-out by 2030 in developed countries and 2040 in developing countries. In 2007, Parties to the Montreal Protocol decided to accelerate the HCFC phase-out schedule for both developed and developing countries.
Universal ratification
On 16th September 2009, the Vienna Convention and the Montreal Protocol became the first treaties in the history of the United Nations to achieve universal ratification.
Kigali Amendment
The Parties to the Montreal Protocol on Substances that Deplete the Ozone Layer reached agreement at their 28th Meeting of the Parties on 15 October 2016 in Kigali, Rwanda to phase-down hydrofluorocarbons (HFCs).

Dita Ndërkombëtare për Ruajtjen e Shtresës së Ozonit dhe Protokolli i Montrealit

Në 1994, Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara shpalli 16 Shtatorin Ditën Ndërkombëtare për Ruajtjen e Shtresës së Ozonit, duke përkujtuar datën e nënshkrimit, në 1987, të Protokollit të Montrealit mbi Substancat që Shkatërrojnë Shtresën e Ozonit (rezoluta 49/114).

Protokolli i Montrealit filloi jetësimin e vet si një marrëveshje globale për të mbrojtur shtresën e ozonit, duke e bërë atë një nga marrëveshjet mjedisore më të suksesshme deri më sot.

Qëllimi kryesor i Protokollit të Montrealit është të mbrojë shtresën e ozonit, duke marrë masa për të kontrolluar prodhimin dhe konsumin e përgjithshëm global të substancave që e pakësojnë shtresën e ozonit, me objektivin përfundimtar të eliminimit të tyre, në bazë të zhvillimeve në njohuritë shkencore dhe informacionin teknologjik. Grupet e kimikateve klasifikohen sipas familjes kimike dhe renditen në anekset e tekstit të Protokollit të Montrealit. Protokolli kërkon kontrollin e gati 100 kimikateve, që janë në disa kategori. Për secilin grup ose shtojcë të kimikateve, Traktati përcakton një afat kohor për ndërprerjen e prodhimit dhe konsumimit të këtyre substancave, me qëllim përfundimisht eliminimin e tyre.

Orari i përcaktuar nga Protokolli zbatohet për konsumin e substancave që shkatërrojnë ozonin. Konsumi përcaktohet duke u bazuar në sasitë e prodhuara plus ato të importuara, minus ato sasi të eksportuara në çdo vit të caktuar. Ekziston edhe një zbritje për shkatërrimin e verifikuar. Reduktimet e përqindjes lidhen me vitin bazë të caktuar për secilën substancë. Protokolli nuk ndalon përdorimin e substancave ekzistuese ose të ricikluara të kontrolluara përtej datave të përcaktuara

Ekzistojnë disa përjashtime për përdorimet thelbësore ku nuk janë gjetur zëvendësues të pranueshëm, për shembull, në inhalatorët me dozë të matur (MDI) që zakonisht përdoren për trajtimin e astmës dhe problemeve të tjera të frymëmarrjes ose sistemeve të shuarjes së zjarrit si dhe pajisje të përdorura në nëndetëse dhe aeroplanë.

Zbatimi i Protokollit të Montrealit
Zbatimi i Protokollit të Montrealit përparoi mirë në vendet e zhvilluara dhe në zhvillim. Të gjitha oraret e daljes nga faza u respektuan në shumicën e rasteve, disa madje edhe para afatit. Vëmendja u përqëndrua fillimisht në kimikatet me potencial më të lartë të shkatërrimit të ozonit.

Ratifikimi universal
Më 16 shtator 2009, Konventa e Vjenës dhe Protokolli i Montrealit u bënë traktatet e para në historinë e Kombeve të Bashkuara që arritën ratifikimin universal.

Amendamenti Kigali
Palët në Protokollin e Montrealit mbi Substancat që Shkatërrojnë Shtresën e Ozonit arritën marrëveshje në Takimin e 28-të të Palëve më 15 Tetor 2016 në Kigali, Ruanda për të hequr gradualisht hidrofluorokarbonet (HFC).